O κυρ Παντελής σαν κοινωνικοπολιτικό θέμα (με επεξήγηση της έννοιας )
Αν και ήμουν αρκετά υποψιασμένος για το τι ήθελαν να πουν [και κατηγορησουν] πολλοί αριστεροί στο Twitter, ακούγοντας προχθές το σχετικό τραγούδι που μου έδειξε ένας φίλος, σκέφτηκα να φτιάξω ένα συνοπτικό άρθρο με τη βοήθεια 5 προγραμμάτων ΤΝ και να το παρουσιάσω σε ένα κεντρικό κείμενο, προς χάριν όλων των άσχετων που ίσως ακόμα δεν γνωρίζουν τι σημαίνει αυτός ο όρος.
Η έκφραση «Κυρ Παντελής» ή «κυρ-Παντελής» είναι μία από τις πιο χαρακτηριστικές κοινωνικοπολιτικές εκφράσεις της νεότερης ελληνικής γλώσσας. Δεν σημαίνει απλώς «ένας κύριος που τον λένε Παντελή», αλλά συμβολίζει έναν ολόκληρο τύπο ανθρώπου και μια συγκεκριμένη νοοτροπία.
Σήμερα, όταν κάποιος λέει:
«Μην κάνεις τον Κυρ Παντελή»
συνήθως εννοεί:
- μη γίνεσαι τόσο βολεμένος,
- μη σκέφτεσαι μόνο τον εαυτό σου,
- μη φοβάσαι να αντιδράσεις,
- μη μένεις αμέτοχος στα κοινωνικά ζητήματα,
- μη λειτουργείς σαν «νοικοκυραίος που κοιτά μόνο την ησυχία του».
Η φράση σχεδόν πάντα έχει ειρωνική ή επικριτική χροιά.
Από πού προέρχεται η έκφραση
Η πιο γνωστή και ουσιαστική προέλευση της έκφρασης συνδέεται με το τραγούδι:
- Έντιμε άνθρωπε κυρ Παντελή
του Πάνος Τζαβέλλας, που κυκλοφόρησε το 1975, αμέσως μετά τη Μεταπολίτευση.
https://www.youtube.com/watch?v=8G1bwt3czkg
https://www.youtube.com/watch?v=SrrXhof3q44
Ο Τζαβέλλας δεν ήταν απλώς μουσικός. Ήταν αγωνιστής της Αντίστασης, μέλος του ΕΛΑΣ και του Δημοκρατικού Στρατού, άνθρωπος βαθιά πολιτικοποιημένος και συνδεδεμένος με την Αριστερά. Μέσα από το τραγούδι του θέλησε να σατιρίσει και να καταγγείλει έναν συγκεκριμένο κοινωνικό τύπο που θεωρούσε υπεύθυνο για την παθητικότητα της κοινωνίας.
"Δεν μιλάει για τους εργαζόμενους, ή αν θέλεις για τους ανεύθυνους εργαζόμενους. Το τραγούδι μιλάει για τους ανθρώπους που δεν κατεβαίνουν στους δρόμους να διεκδικήσουν μια καλύτερη ζωή, για αυτούς και τα παιδιά όλου του κόσμου παρά μόνο τους νοιάζει ο εαυτός και τα δικά τους παιδιά. Δηλαδή αυτοί που δεν σηκώνονται από τον καναπέ." (σχολιο απο το B link μεσα στην περιγραδη υπαρχουν οι στιχοι )
Ο «κυρ-Παντελής» του τραγουδιού είναι:
- ο μικροαστός,
- ο βολεμένος,
- ο φοβισμένος νοικοκύρης,
- ο άνθρωπος που θέλει μόνο «να μη μπλέκει»,
- εκείνος που σκύβει το κεφάλι στην εξουσία για να μη χάσει την ησυχία του.
Ο χαρακτήρας του «Κυρ Παντελή»
Στο τραγούδι περιγράφεται ένας άνθρωπος που:
- έχει το μαγαζάκι του,
- βγάζει χρήματα,
- έχει οικογένεια,
- είναι «νομοταγής»,
- πηγαίνει στην εκκλησία,
- αποφεύγει τα πολιτικά,
- θέλει τάξη και ησυχία.
Όμως πίσω από αυτή την εικόνα, το τραγούδι τον παρουσιάζει ως:
- άβουλο,
- αδιάφορο,
- συμβιβασμένο,
- χωρίς κοινωνική συνείδηση,
- χωρίς αλληλεγγύη,
- χωρίς θάρρος να αντιδράσει όταν γύρω του συμβαίνουν αδικίες.
Χαρακτηριστική είναι η λογική:
«Εγώ να ’μαι καλά, η οικογένειά μου να ’ναι καλά, και δεν με νοιάζει τι γίνεται γύρω μου».
Τα βασικά χαρακτηριστικά του «Κυρ Παντελή»
1. Πολιτική απάθεια
Δεν ασχολείται με κοινωνικά προβλήματα ή συλλογικούς αγώνες.
Πιστεύει:
- «όλοι ίδιοι είναι»,
- «μην μπλέκεις»,
- «κοίτα τη δουλειά σου».
2. Βόλεμα και μικροσυμφέρον
Το βασικό του μέλημα είναι:
- το σπίτι,
- το μαγαζί,
- η οικονομική του ασφάλεια,
- η προσωπική του ηρεμία.
3. Φόβος απέναντι στην εξουσία
Αποφεύγει τη σύγκρουση.
Προτιμά:
- να σιωπά,
- να προσαρμόζεται,
- να υπακούει,
παρά να ρισκάρει.
4. Συντηρητισμός
Συνδέεται με τη λογική:
«Πατρίς – Θρησκεία – Οικογένεια»
όχι απαραίτητα ως βαθιά ιδεολογία, αλλά ως ανάγκη για σταθερότητα και ασφάλεια.
5. Κοινωνικός αυτοματισμός
Πολλές φορές βλέπει αρνητικά:
- απεργίες,
- διαδηλώσεις,
- κοινωνικές διεκδικήσεις.
Θεωρεί όσους αγωνίζονται:
- «ταραχοποιούς»,
- «ακραίους»,
- ανθρώπους που «του χαλάνε την ησυχία».
Γιατί έγινε τόσο διάσημη η έκφραση
Η λέξη
πέτυχε γιατί περιέγραψε τέλεια έναν πολύ αναγνωρίσιμο τύπο της ελληνικής
κοινωνίας:
τον «ήσυχο νοικοκύρη» που:
- δεν θέλει να μπλέκει,
- αποφεύγει τις ευθύνες,
- προτιμά την προσωπική βολή από τη συλλογική δράση.
Έτσι, η φράση πέρασε:
- στην πολιτική γλώσσα,
- στη δημοσιογραφία,
- στην καθημερινή ομιλία,
- στις παρέες,
- ακόμα και σε σατιρικές εκπομπές.
Σήμερα ακούγεται συχνά στον πληθυντικό:
«Οι κυρ-Παντελήδες»
για να περιγράψει κοινωνικές ομάδες που θεωρούνται βολεμένες ή αδιάφορες.
Υπήρχε και άλλη αναφορά πριν το τραγούδι;
Υπάρχει και η θεατρική/κινηματογραφική αναφορά:
- Η Δεξιά, η Αριστερά και ο Κυρ Παντελής
των Αλέκος Σακελλάριος και Χρήστος Γιαννακόπουλος.
Εκεί ο «κυρ Παντελής» είναι ο μέσος Έλληνας οικογενειάρχης που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε διαφορετικές πολιτικές ιδεολογίες.
Όμως η σημερινή πολιτική σημασία της έκφρασης καθιερώθηκε κυρίως από το τραγούδι του Τζαβέλλα.
Σημερινή σημασία
Στη σύγχρονη χρήση, «Κυρ Παντελής» σημαίνει συνήθως:
- ο βολεμένος μικροαστός,
- ο αμέτοχος πολίτης,
- ο φοβισμένος νοικοκύρης,
- ο συμβιβασμένος,
- ο άνθρωπος που κοιτά μόνο την τσέπη του,
- αυτός που βάζει την προσωπική ασφάλεια πάνω από την κοινωνική ευθύνη.
Μερικές φορές χρησιμοποιείται και πιο ελαφρά ή χιουμοριστικά:
- για έναν υπερβολικά «νοικοκυραίο»,
- έναν ήσυχο οικογενειάρχη,
- κάποιον που αποφεύγει τα ρίσκα.
Αλλά συνήθως το υπονοούμενο παραμένει επικριτικό.
Με μία πρόταση
Ο «Κυρ Παντελής» είναι η προσωποποίηση του βολεμένου, φοβισμένου και κοινωνικά αδιάφορου μικροαστού που προτιμά την ησυχία και το προσωπικό του συμφέρον από κάθε μορφή αγώνα, αλλαγής ή συλλογικής ευθύνης.
Αντισχολιο
Ο «κυρ Παντελής» δεν είναι ιδεολογία (αριστερή ή δεξιά), αλλά στάση ζωής: υποκρισία, απραξία, βόλεμα έντονη κριτική, ηθικολογία χωρίς προσωπικό κόστος.
Αν κάποιος δηλώνει αριστερός, αλλά η δράση του εξαντλείται σε οργισμένα σχόλια από τον καναπέ, χωρίς ποτέ να κατεβαίνει σε πραγματικές μάχες ή να ρισκάρει κάτι προσωπικό, τότε φοράει το προσωπείο του «κυρ Παντελή». Αυτό περιγράφεται σήμερα ως «keyboard warrior» ή «επαναστάτης του πληκτρολογίου» — πολύς θυμός, πολλή καταγγελία, μηδενική προσωπική έκθεση.
Υπάρχουν «δεξιοί κυρ Παντελήδες», «αριστεροί κυρ Παντελήδες» και γενικά άνθρωποι που το μόνο που κάνουν είναι να κατηγορούν τους άλλους, χωρίς αυτοκριτική και βασικη γνωστη της λογικης εξω απο τις παρωπιδες τους . Η φράση επιβιώνει ακριβώς επειδή περιγράφει το χάσμα ανάμεσα σε όσα λες και σε όσα κάνεις πραγματικά.
Comments
Post a Comment